De Letste Terechtstelling

(De Laatste Terechtstelling)

Woensdag 31 oktober 1860.
Laatste terechtstelling in Nederland op de Markt in Maastricht.

 

Maastricht geniet de twijfelachtige eer de plaats te zijn waar voor de laatste keer in Nederland een door een burgerlijke rechtbank ter dood veroordeelde in het openbaar werd terechtgesteld. Een gebeurtenis die, achteraf gezien, historische dag in de Nederlandse rechtspraak.

Maastricht beschikte in het midden van de negentiende eeuw niet meer over een eigen schavot.
De stellage moest per boot vanuit Amsterdam gebracht worden, waar ze op de zolder van het Justitiepaleis stond opgeslagen.
De Amsterdamse aannemer Van der Kleij zorgde voor het vervoer van het schavot en was ook verantwoordelijk voor de opbouw ervan voor het Maastrichtse stadhuis. Het schavot, dat in hoogte reikte tot aan de eerste verdieping van het stadhuis, was rondom behangen met zwarte stof en gekroond met een beeld van Vrouwe Justitia.


Aan de vooravond van de executie was de galg gereed om de veroordeelde te ontvangen.

De laatste executie die scherprechter Dirk Jansen moest verrichten was op woensdag 31 oktober 1860 toen hij de 27 jarige uit Broeksittard afkomstige Joannes Nathan in Maastricht op moest hangen. Joannes had zijn schoonmoeder, ene weduwe Driesen vermoord en was daarom ter dood veroordeeld. Wat de op de Markt in de Limburgse hoofdstad samengestroomde menigte niet wist, niet kon weten: Nathan, schuldig bevonden aan moord op zijn 70-jarige schoonmoeder Sophie Driessen-Corsten uit Broeksittard, was de laatste die in Nederland op grond van het burgerlijk strafrecht in het openbaar terechtgesteld zou worden. (De zitting duurde vier dagen waarna de uitspreek twee weken op zicj liet wachten. Johan Nathan ging in cassatie bij de Hoge Raad en vroeg de koning om gratie. Tevergeefs: het beeld dat de adviseurs van de Hoge Raad zich van hem vormden, was dat van “een booswicht, gelijk de geschiedsrollen der misdaden er slechts zelden kenbaar maken”).


Bijgestaan door kapelaan Van Oppen van de Sint Servaaskerk bracht hij zijn laatste nacht door in gebed in de gevangeniscel op de Minderbroedersberg. Op speciaal verzoek van Nathan wordt de kapelaan Henricus Engelen naar de gevangenis geroepen om Nathan zijn laatste biecht af te nemen.  Na ontvangst van het sacrament der stervenden wil hij niets dan enkel wat drinken tot zich nemen. Hij wil niet slapen, brengt zijn laatste momenten liever in boetvaardigheid door. 's Ochtends om half tien verliet Joannes Nathan het gevangenishuis van Maastricht, naast hem liep kapelaan van Oppen (die hem gedurende de gang naar het schavot onafgebroken overstelpt met de versterkingen van het geloof. De kapelaan verlaat het schavot na hem een laatste maal de beeltenis van 's werelds Verlosser te hebben laten kussen.)  voor hem Dirk Jansen en achter hem een beulsknecht, Gendarmes zorgden voor de bewaking. Op de plaats van executie aangekomen wordt de kleding van de veroordeelde in orde gemaakt en klokslag 10.00 uur bestijgt hij de treden van het schavot. De beulsknecht ontdeed Nathan van zijn schoenen waarna Dirk Jansen hem de strop om de hals legde en op het valluik liet plaatsnemen.
Enkele ogenblikken later deed de scherprechter het luik kantelen en was de laatste openbare terechtstelling in ons land voorbij.

 

Gerechtigheid was geschied. Het lichaam van de terechtgestelde bleef een uur hangen en werd dan in de op het platform gereedstaande kist gelegd. Diezelfde middag nog werd begonnen met het afbreken van het schavot. Tijdens die werkzaamheden viel Johan Van der Kleij van de stellage en moest meer dan twee weken in het ziekenhuis Calvariënberg worden verpleegd. Twee jaar eerder, tijdens het afbreken van het schavot na de executie van Geurts, gebeurde trouwens eenzelfde ongeluk.


De terechtstelling was geen publieke vermakelijkheid zoals dat in de middeleeuwen het geval was: Nathan liep door doodstille straten, in de huizen waren de gordijnen gesloten, kinderen werden binnen gehouden. Ook voor het stadhuis waar het grote sombere schavot was opgesteld viel een beklemmende stilte toen de droeve stoet naderde. Naast het schavot was een vertrekje ingericht waar de veroordeelde zijn laatste geestelijke bijstand ontving.
 

'De Beul'

De man die in naam van de overheid belast was met de voltrekking van het vonnis was de "meester van den scherpen zwaarde" ofwel "scherprechter", in de volksmond werd hij kortweg de beul genoemd. Een scherprechter werd door het stadsbestuur benoemd en ontving ook zijn salaris van de stad.

Erg geliefd was een beul niet, soms moest hij beschermd worden tegen volkshaat en sommige steden kenden verordeningen om hem hiertegen te beschermen.
De laatste scherprechter van ons land was een zekere Dirk Jansen, tevens laarzenmaker in Amsterdam. Dirk Jansen kwam uit een befaamde scherprechtersfamilie: zijn oom Gerardus Jansen was stadsscherprechter van Amsterdam en ook zijn broer was beul.

Toen zijn oom Gerardus in 1826 stierf solliciteerde Dirk naar de open post maar omdat hij pas 25 jaar oud was vond men hem kennelijk nog te jong om als zelfstandig scherprechter op te treden. Toch assisteerde hij al vanaf zijn 18de jaar bij executies!
Jacobus Ras, scherprechter van Overijssel werd benoemd te Amsterdam.
Toen deze Ras in 1837 stierf dong Dirk jansen opnieuw naar deze baan en nu met sukses. Bij Koninklijk Besluit werd in 1851 bepaald dat er in Nederland slechts twee scherprechters zouden zijn: één in Amsterdam en één in Arnhem. Toen de beul te Arnhem ontslagen werd in 1854 was Dirk Jansen Nederlands enige scherprechter. Veel doodstraffen heeft Jansen evenwel niet hoeven te voltrekken, het zullen er nog geen tien zijn geweest.

Naor Bove

Bidprentje van de op 42-jarige leeftijd overleden kapelaan Henricus Engelen, de biechtvader van Johan Nathan. Opdracht tot betaling van fl. 7,50 wegens het vervoer van het stoffelijk overschot naar de Algemene Begraafplaats.

Het Waarom!

Over de achtergronden van de zaak Nathan verscheen onlangs bij uitgeverij Free Musketeers de historische streekroman 'Engel der Gerechtigheid; kroniek van een familiedrama te Broeksittard 1857-1860', geschreven door Maastrichtenaar Frank Jansen.
Het verhaal speelt zich af in het milieu van brikkenbakkers en marskramers te Broeksittard, waar bittere armoede heerste.
Geloof en bijgeloof speelden een belangrijke rol in het leven van deze mensen, die veelal analfabeet waren.
Johan Nathan was een handelaar uit Duitsland en van Joodse achtergrond.
Hij leerde zijn zestien jaar oudere vrouw Geertje Driessen in 1857 kennen tijdens het brikkenbakken in Duitsland, later dat jaar trouwden ze te Broeksittard.
Nathan, die als een van de zeer weinige in zijn omgeving kon lezen en schrijven, ging samen met zijn schoonmoeder in de handel.
Twee jaar later werd deze schoonmoeder, met wie Nathan voortdurend ruzie had, vermoord. De Duitser werd schuldig bevonden en ter dood veroordeeld.

'Engel der gerechtigheid' schetst een gedetailleerd beeld van het dagelijks leven zoals dat er 150 jaar geleden in de regio Broeksittard uitzag. Ook wordt uitgebreid ingegaan op de rechtszaak en de omstandigheden waaronder Nathan tijdens zijn gevangenschap in Maastricht leefde. Op donderdag 28 oktober 2010 om 16.00 uur werd in het stadhuis de rechtszaak tegen Nathan nagespeeld door leden van de rechtbank Maastricht.

Naor Bove

Eene terechtstelling.

Men weet dat 't tegenwoordige stadhuis van Maastricht begonnen is gebouwd te worden in 1659, en in 1664 door den Magistraat betrokken werd. De eerste terechtstelling, welke vóór dat stadhuis plaats had, geschiedde in 1661.
Eene kroniek (in handschrift) verhaalt ze aldus:

Den 30 Martii 1661 sijnder twee jonckmans van goeden huijse die met malckanderen langen tijd getrafiqueert hadden in coopmanschap, den eenen was geheten Francois Dodemont ende den anderen Fastre.
Deze twee cregen in eene herberge op een clotsbane binnen Wesent crackeel om eenen halven stuijver, soe dat desen Fastre met een mes Francois Dodemont in sijnen buijck stack waer aff hij stierf. Desen Fastre nam de vluchte binnen Maestricht, meijnende daer vrij te wesen, worde den 31e gevangen op de vesten van St. Peeters poorte daer hij meijnde weder om vuijt te gaan, ende worde op den mart op een scavot voor het nieu stadts huijs onthalst op den 13e April 1661. Sijn licham worde begraeven in St. Niclaes kercke. Requiescat in pace.


Bron: De Maasgouw
Weekblad voor Limburgsche Geschiedenis, Taal- en Letterkunde.
2de Jaargang
Nr. 89
9 september 1880

Rechts afgebeeld een artikel uit De Volksvriend, Weekblad te Roermond uit november 1860>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

 

Krantenartikelen.
De krantenartikelen over de laatste doodstraf in Maastricht, uit twee verschillende kranten, zijn gebundeld en als PDF bestand te downloaden c.q. te bekijken. VOV is de afkorting van: De Volksvriend. MAR is de afkorting van: Maas- en Roerbode.

Bron: Zicht op Maastricht, Mestreechonline, Frans Roebroeks (RHCL), 'Engel der gerechtigheid', geschreven door Frank Jansen, 232 pagina's, 22,95 euro, isbn 9789048414499. www.freemusketeers.nl, De Ster Vrijdag 1 oktober 2010. Artikel uit Boek Endenich Nathan.
Naor Bove

eine terök