Vierkantige Kastjes !

Prikklok of bewaarplaats sleutels poort.

Hier en daar in Maastricht vindt je in de muur ijzeren kluisjes oftewel kleine gietijzeren kastjes van ca 15 bij 12 cm met slot. Omdat ze veelal ingemetseld zijn waar stadspoorten en wachthuizen hebben gestaan is het de vraag of het bewaarplaatsen voor de poortsleutels waren of wat volgens mij aannemelijker is 'prikklokken voor de nachtwaker'. De sleutels van de stadspoorten zijn meestal 15 tot 25 cm lang en zijn dus te groot voor de kluisjes. Bovendien werden de poortsleutels  ’s avonds overgebracht naar de Hoofdwacht op het Vrijthof. Gelukkig was ik niet de enige en zijn er andere zoals dhr. Ruud Mesterom die alles heeft kunnen uitzoeken.

Met een beetje fantasie kun je op een van de kastjes (Minderbroedersberg) de woorden Controleur De Rondes ontcijferen, het kan afwijken want de voorkant van de kastjes zijn zo vaak overgeschilderd dat het niet geheel te ontcijferen is en ‘Controleur De Rondes’ vertaalt uit het Frans betekent ‘Patrouillecontrolleur’ en dat betekent voor mij dat het een plek was waar zich de prikklokken de bevonden. Prikklokken die door de nachtwaker ’geklokt’ moesten worden zodat men wist dat men de controle goed was gelopen. Deze kastjes werden op strategische plekjes ingemetseld, vaak bij poortwachtershuizen of politieposten. De nachtwaker droeg een ronde klok bij zich in een leren foedraal. In de klok zaten papieren schijven, een soort tachograaf.

Zodra de nachtwaker bij een van de posten aankwam maakte hij met een sleutel het deurtje open en stopte de klok in de ronde opening. Met een ingenieus mechaniek dat in het kluisje zat, werd dan een merkteken (cijfers-letters) in het papier gedrukt. Deze klokken konden alleen geopend worden met een sleutel die waarschijnlijk de baas in zijn bezit had om de nachtwakers te controleren. Hoeveel kastjes/kluisjes er precies in Maastricht aanwezig waren is onbekend, men vermoed dat deze in december 1869 is aangeschaft.

Op een ander kastje die zich ter hoogte van het wachthuisje op de Tongersestraat bevindt, is ook de naam Collin de Wagner te ontcijferen, Collin de Wagner, Rue Montmartre 118, dit is een beroemde Parijse klokken en instrumentenmaker. Deze kluisjes zijn oa te vinden op de St.Pieterstraat bij het huis met de klok, op de hoek Zwingelput Bosquetplein, de Minderbroedersberg en bij het wachthuisje op de Tongersestraat-Polvertorenstraat-Tongerseweg. Aannemelijk is dat de nachtwakers in het leven zijn geroepen na het opheffen van de vestingstatus van Maastricht in 1867. Omstreeks 1870 werden de politietaken uitgebreid en schijnt het nachtwakersysteem opgeheven te zijn.

Van links naar rechts controleur-de-ronde-des-Celestins museum Pompiers, Ancien contrôleur de ronde Collin Wagner rondier gardien prison montre horloge gevonden op EBAY en Publicité de contrôleur de ronde du système Collin adopté à Lyon en 1860 pour les deux théâtres municipaux museum Pompiers

Een van de kastjes op de Minderbroedersberg Foto's 14-10-2012 John Kerkhofs

Bron:  Forum MestreechOnline, Dagblad De Limburger Vikkie Bartholomeus Controle horlogie of nachtwakersklok door Ruud Mestrom, Tijdschrift 02-2013 De nachtwakersklok in de 19e eeuws Maastricht door P.T.R.Mestrom blz 10-11. Foto: John Kerkhofs, Museum Pompiers, EBAY

eine terök